Het eerste onderwatermonument van Nederland, gelegen in de Waddenzee bij Texel, blijkt niet uit één maar uit twee scheepswrakken te bestaan. Dat is de opvallende conclusie van nieuw onderzoek door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Wat decennialang werd gezien als één zeventiende-eeuws schip, bestaat in werkelijkheid uit twee wrakken die deels op elkaar liggen.

Het eerste onderwatermonument van Nederland

De vindplaats staat bij archeologen bekend als Burgzand Noord 3, kortweg BZN 3. Het ligt in het gebied Burgzand ten oosten van Texel, een plek die niet voor niets het scheepskerkhof van de Waddenzee wordt genoemd. In de zeventiende eeuw lag hier de rede van Texel, waar honderden schepen voor anker gingen om te wachten op gunstige wind voordat ze de wereldzeeën opgingen. Bij zware stormen verging een deel van die vloot, en de resten liggen nog altijd in de zeebodem.

BZN 3 werd in 1988 aangewezen als het allereerste onderwatermonument van Nederland. Daarmee kreeg het wrak dezelfde beschermde status als monumenten op het land, een unicum voor die tijd.

De rede van Texel als druk knooppunt

Om de vondst te begrijpen, helpt het om te weten hoe druk het hier ooit was. De rede van Texel was in de Gouden Eeuw een van de belangrijkste ankerplaatsen ter wereld. Schepen van de VOC, de marine en de koopvaardij verzamelden zich hier voordat ze uitvoeren richting Azië, de Oostzee of de Middellandse Zee. Op de zeebodem zijn door de eeuwen heen tientallen wrakken en duizenden voorwerpen achtergebleven, van kanonnen en ankers tot complete scheepsladingen. Dat maakt het gebied tot een openluchtarchief onder water.

Toch twee schepen

Lange tijd gingen onderzoekers ervan uit dat het om één schip ging. Uit het recente onderzoek blijkt echter dat er sprake is van twee afzonderlijke scheepswrakken die gedeeltelijk over elkaar heen liggen. Die ontdekking verandert het beeld van de vindplaats en roept nieuwe vragen op over hoe en wanneer beide schepen op deze plek zijn gezonken.

Eerdere vondsten op de locatie, waaronder bronzen kanonnen en munten, wijzen erop dat het om zeventiende-eeuwse schepen gaat. De Rijksdienst onderzoekt of een van de wrakken mogelijk in verband kan worden gebracht met de bewogen zeegeschiedenis van die periode, al is daarover nog geen definitieve uitspraak gedaan.

Onderzoek samen met studenten

Maritiem archeologen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed onderzochten het wrak vanaf 26 mei, samen met studenten. Zo combineert de dienst wetenschappelijk onderzoek met het opleiden van een nieuwe generatie onderwaterarcheologen. Op dinsdag 7 juli gaf projectleider Thijs Coenen een presentatie over de eerste bevindingen van het onderzoek.

Waarom dit belangrijk is voor het Waddengebied

Voor watersporters die de Waddenzee bevaren, is het goed te beseffen dat onder de kiel een rijk en kwetsbaar verleden schuilgaat. De bodem rond Texel is een van de belangrijkste onderwatervindplaatsen van Europa, met wrakken die dankzij de zuurstofarme klei uitzonderlijk goed bewaard zijn gebleven. Ankeren of vissen op beschermde vindplaatsen kan die resten beschadigen. Door dit soort onderzoek onder de aandacht te brengen, hoopt de Rijksdienst dat varend Nederland met respect omgaat met dit unieke stukje erfgoed dat letterlijk onder water ligt.

Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Foto: onderwaterarcheologisch onderzoek (ter illustratie), via Wikimedia Commons.