In een wereld vol stroomvretende elektronica is een windvaanstuurinrichting een verrassend elegant idee: je stuurt niet op een kompaskoers, maar op de wind, met behulp van een mechanische vaan op de spiegel. Geen accu's, geen stroomverbruik, maar een onvermoeibare stuurman die dag en nacht doorwerkt.

Sturen op de wind in plaats van op een kompas

Een windvaanstuurinrichting, ook wel vaanstuurinrichting genoemd, houdt je boot in balans ten opzichte van de wind. Zodra je je koers hebt bepaald en de zeilen goed hebt getrimd, zorgt de vaan ervoor dat je in trim blijft, efficient blijft zeilen en het risico op een klapgijp vermijdt. Staat de vaan verticaal, dan lig je op koers. Slaat de wind om, dan wijkt de vaan uit en verandert de koers. Het principe is even simpel als geniaal en werd al in de jaren dertig van de vorige eeuw beproefd op modelbootjes, om vanaf de jaren vijftig te worden doorontwikkeld voor wedstrijdjachten.

Twee hoofdtypen: servopendule en direct drive

Er bestaan grofweg twee soorten windvaanstuurinrichtingen. Bij een servopendule-systeem stuurt de vaan een penduleblad aan dat als een slinger onder het schip hangt. Dat blad benut de stroming van het water langs de romp; hoe sneller de boot vaart, hoe groter de stuurkracht. Via lijnen wordt die kracht overgebracht op het eigen roer van de boot. Dit type is doorgaans goedkoper, maar de stuurlijnen kunnen wel rommel in de kuip veroorzaken en je hebt geen reserveroer.

Een direct-drive of hulproer-systeem heeft juist een eigen, tweede roer. Wanneer je het hoofdroer vastzet, neemt dit hulproer het sturen over. Dit type is meestal duurder en zwaarder, maar levert een belangrijk voordeel: je hebt in feite een volwaardig noodstuursysteem aan boord. Bovendien blijft de kuip vrij van lijnen. Vanwege het gewicht zijn direct-drive systemen minder geschikt voor boten kleiner dan zo'n zes meter.

Waar let je op bij de keuze?

De juiste keuze hangt af van je budget, je vaargebied en het type boot. Zwaardere, snellere cruiser-racers vragen meer aandacht in de afstelling, omdat ze bij het surfen op een golf plotseling versnellen, waardoor de schijnbare wind sterk verandert. Klassieke verdringingsjachten laten zich over het algemeen makkelijker in balans brengen. Ook de plaatsing is van belang: davits, zonnepanelen, radarbeugels of een bezaansboom mogen de vaan niet uit de schone wind houden. Fabrikanten spelen daarop in, bijvoorbeeld met modellen waarbij de luchtvaan los van de rest kan worden gemonteerd.

Onmisbaar op lange oceaanpassages

Vooral op lange afstanden en solozeilraces bewijst de windvaan zijn waarde. In de Golden Globe Race, een solozeilrace rond de wereld zonder moderne elektronica, vertrouwden de deelnemers massaal op merken als Hydrovane, Aries, Monitor en Windpilot. Eenmaal geinstalleerd en ingeregeld vragen deze systemen weinig onderhoud, al benadrukken ervaren zeilers dat je bouten en verbindingen voor en tijdens een grote oversteek regelmatig moet controleren. Een losgeraakte bout kan je immers dwingen om urenlang met de hand te sturen.

Een extra bemanningslid dat nooit moe wordt

Voor de een is de windvaan een hulpsysteem, een soort extra bemanningslid voor lange passages met constante wind. Voor de ander is het het primaire stuursysteem. Het grote voordeel is dat het geen stroom kost en bestand is tegen zwaar weer, waar elektronische stuurautomaten juist kwetsbaar zijn en de accu leegtrekken. Het nadeel: zonder wind werkt het niet. Veel oceaanzeilers dragen daarom beide systemen aan boord, zodat ze altijd een oplossing hebben, welke omstandigheden zich ook aandienen.

Bron: Practical Boat Owner

Foto: windvaanstuurinrichting op de spiegel van een zeiljacht (Wikimedia Commons)